Gdzie jest "wajcha" przy komputerze. Jak korzystać z edytorów tekstu i klawiatury komputera

Rzecz nie tylko w klawiszologii - odpowiedź na pytanie, którą kombinację wcisnąć, aby jakieś polecenie wykonać, znaleźć można w dokumentacji, lecz co zrobić, by szybko zacząć tworzyć nowe teksty? Myślę, że pierwszym etapem w zapoznaniu się z dokumentem będzie wnikliwa analiza struktury takiego obiektu. Początek będzie być może dla większości użytkowników komputerowego oprogramowania trywialny, lecz z naocznej obserwacji wynika potrzeba takiego (teoretycznego?) wstępu.

Z CZEGO SKŁADA SIĘ TEKST?
Jeśli otworzymy pierwszą lepszą książkę stojącą na półce lub zajrzymy do codziennej gazety, to oczywiste staje się stwierdzenie, że tekst tworzą litery połączone w słowa i rozdzielone odstępami - spacjami. Wpisanie ciągu liter za pomocą klawiatury nie jest dla nikogo problemem, lecz bardzo szybko powstaje pytanie: jak przechodzi się do nowego wiersza? Czy trzeba wciskać klawisz Enter w chwili, gdy użytkownikowi wydaje się, że linia tekstu powinna się zakończyć? Na szczęście nie, gdyż program komputerowy posiada marginesy: prawy i lewy. Jeśli słowo wykraczać będzie za prawy margines, to zostanie przeniesione do nowego wiersza. Możliwa jest też praca w trybie z włączonym podziałem słów, czyli przenoszeniem z pozostawieniem sylab w wierszu poprzednim. Jednym słowem - oprócz odpowiedniego ustawienia marginesów, pomiędzy którymi wpisywany ma być tekst, nie trzeba kłopotać się zmianami linii. Czynność ta odbywać się będzie samoczynnie. Każda osoba korzystająca z edytora tekstu (i nie tylko) szybko zauważy na ekranie ruchomy obiekt zwany przez specjalistów kursorem. Kursor obecny jest nawet tuż po uruchomieniu komputera - coś tam miga na ekranie, a wpisywane litery pojawiają się w jego okolicy.

KURSOR
W powyższym paragrafie pojawiło się słowo kursor. Jest to wyróżniony element ekranu, najczęściej w formie migającej kreski lub prostokąta, "spod" którego pojawiają się wpisywane znaki. Kursor samoczynnie przesuwa się do przodu (tj. z lewa na prawo) a cofnięcie tego znacznika można osiągnąć przez użycie klawiszy oznaczonych strzałkami (w dół, w górę, w lewo i w prawo). Strzałka "do góry" przesuwa kursor do poprzedniego wiersza tekstu, zaś "w dół" powoduje przeskok do linii znaków poniżej aktualnej pozycji. Nie należy oczekiwać rzeczy niemożliwych. Jeśli znajdujemy się w ostatniej linii dokumentu, to dalej "w dół" nie ma nic - próżnia tekstowa. Co najwyżej z głośniczka komputerowego można usłyszeć irytujące dźwięki, świadczące o złym traktowaniu maszyny.

POPRAWKI
Każdemu zdarzają się omyłki, program do redagowania tekstów powinien więc zapewnić mechanizmy do szybkiej, bieżącej korekty omyłek. Jeśli został wpisany błędny znak, to należy ustawić kursor tekstowy na znaku do skasowania i wcisnąć klawisz Delete. Błąd znika a tekst jest samoczynnie dociągany, aby zapełnić lukę. Wstawienie nowej litery spowoduje rozsunięcie znaków w linii (jeśli nie to zwykle trzeba raz wcisnąć klawisz Insert). Inną metodą usunięcia litery jest ustawienie kursora bezpośrednio po prawej stronie omyłki i wciśnięcie klawisza Backspace. Wskaźnik tekstowy "zjada" literę. Przytrzymanie wciśniętego klawisza (każdego, więc i Delete i Backspace) powtarza jego działanie -na ekranie znikają kolejne znaki.

CO TO ZA ZWIERZĘ - AKAPIT?
A do czego służy klawisz Errter? Na pewno nie jest to forma ozdobienia klawiatury komputerowej. Jeśli przyjrzymy się książce lub gazecie, to zaobserwujemy, oprócz podziału tekstu na słowa i wiersze, także oddzielne akapity. Treść każdego dokumentu dzielona jest na tematyczne części, których początek jest w jakiś sposób wyróżniany. Sygnałem dla czytelnika jest zazwyczaj wcięcie -pierwszy wiersz akapitu nie zaczyna się równo z liniami następnymi. Stosowane są też dodatkowe odstępy pomiędzy akapitami. Jak zatem zakończyć pierwszy akapit (zwany też paragrafem) dokumentu i rozpocząć pisanie następnego? Właśnie do tego celu służy klawisz Enter. Jego wciśnięcie kończy bieżący a rozpoczyna kolejny paragraf tekstu.
A wcięcie pierwszego wiersza - trzeba stuknąć 5-6 razy w spację? Nic podobnego - każdy edytor tekstów pozwala na zdefiniowanie parametrów akapitu - w tym i wcięcia. Każdy następny paragraf będzie rozpoczynał się od charakterystycznej "wnęki" w dokumencie. Jeśli życzeniem użytkownika jest wprowadzanie dodatkowych odstępów pomiędzy akapitami, to na pewno nie trzeba wpisywać pustej linii (pusta linia to po prostu wciśnięcie Enter, gdy kursor znajduje się na początku wiersza), lecz w parametrach akapitu należy zdefiniować ów odstęp.

MYSZ WŚRÓD LITER
Ponieważ nieodzownym atrybutem techniki komputerowej stała się mysz, to na ekranie pojawia się często i drugi kursor - wskaźnik położenia myszy. Kursor myszki podąża za ruchem tego urządzenia, stanowi swego rodzaju przedłużenie zasięgu ręki od klawiatury w pole ekranu. Posługując się myszką można wciskać przyciski ekranowe, wybierać polecenia z linii menu, zaznaczać fragmenty (bloki) tekstu oraz szybko przemieszczać w nowe miejsce kursor tekstowy.
Jeśli już wiadomo, jak skończyć bieżący akapit i rozpocząć pisanie nowego, to na odpowiedź czeka także pytanie odwrotne:
Jak połączyć dwa akapity w jedną całość? Czy trzeba redefiniować parametry akapitu dla zlikwidowania wcięcia, tak aby tekst udawał pisany jednym ciągiem fragment? Na szczęście czynność łączenia paragrafów jest prosta: należy umieścić kursor (tekstowy) na początku drugiego akapitu (względem pierwszego do sklejenia!) i wcisnąć klawisz Backspace. Efekt jest natychmiastowy!
W treści dokumentu zdarzyć się może konieczność wyróżnienia pewnego fragmentu przez wypisanie go w wierszach z dużymi odstępami. Zamiast dodawać po każdej linii pusty wiersz (klawisz Enter, co rozdziela też linie na akapity) wystarczy zdefiniować dla bieżącego paragrafu inny odstęp pomiędzy wierszami - i po kłopocie.
Ciekawą właściwością programów do edycji tekstów jest traktowanie akapitów jako oddzielnych części dokumentu. Każdy z nich może posiadać inne marginesy, inne wcięcia, inne odstępy... Zamiast modyfikować za każdym razem strukturę nowego paragrafu, można zdefiniować coś, co nazywane jest stylem akapitu. Jest to po prostu zestaw parametrów formatowania akapitu, zawierający wszystkie ustalenia. Teraz wystarczy zastosować odpowiedni styl do pisanego tekstu a automatycznie będzie on umieszczony we właściwych ramach.

"RÓWNE" WYRÓWNANIE
Tradycyjne podanie pisane na maszynie powinno mieć odpowiednie rozmieszczenie danych osobowych petenta, adresata, daty, nagłówka, podpisu. Postępując starym sposobem należy wcisnąć wielokrotnie spację, aby umieścić datę lub adres przy prawym marginesie, a i tak nie ma pewności, czy nie przekroczy ona brzegu strony. Prawdziwą sztuką jest też umieszczenie tytułu pisma równo pośrodku stronicy. Każdy procesor tekstów automatycznie potrafi ustawić żądany sposób wyrównywania tekstu: przesunięty do prawego, do lewego marginesu, ustawiony na środku, lub rozciągnięty pomiędzy dwoma brzegami strony. Kłopot spada z głowy, a pisanie zaczyna być przyjemnością!
Na klawiaturze komputerowej znajduje się przycisk oznaczony jako Tab. Są to chyba trzy pierwsze litery od słowa "tabulator", ale co ono znaczy? Można zauważyć, że wciśnięcie tego klawisza powoduje skok kursora tekstowego (zwykle a nie zawszel) do kolejnych pozycji w wierszu. Są to punkty tabulacji - tabulatory. Dzięki nim można konstruować równo wypełniane formularze, w których kolejne rubryki znajdują się jedna pod drugą. Co ciekawsze, istnieje kilka rodzajów tabulatorów: lewostronne, prawostronne, środkowe, dziesiętne. Pierwsze trzy gatunki oznaczają ustawienie wpisanego wyrazu od lewej, prawej strony punktu tabulacji albo umieszczenie środka słowa pod tabulatorem. Tabulacja dziesiętna pozwala na równe podpisanie pod sobą szeregu liczb z kropkami lub przecinkami dziesiętnymi.
Dość rzadko spotykane w tekstach, lecz czasem potrzebne jest tzw. wiszące wcięcie (ang. hanging indent). Termin ten oznacza, że pierwszy wiersz akapitu rozpoczyna się bliżej lewego brzegu kartki niż następne linie, czyli wisi nad nimi. Co ciekawe, nie ma najmniejszego problemu w wygenerowaniu takiego zjawiska. Trzeba po prostu zadeklarować wcięcie po lewej stronie (mniejsze od) lewego marginesu dla akapitu.

NA ZAKOŃCZENIE
Jest jeszcze wiele problemów związanych z redagowaniem dokumentu, lecz kolejne zagadnienia pojawiają się w miarę wykonywania coraz bardziej skomplikowanych czynności. Można tylko wymienić, że oprogramowanie komputerowe radzi sobie bezproblemowo ze szpaltowaniem, drukiem korespondencji seryjnej (np. sto listów tej samej treści, lecz z nagłówkiem do różnych instytucji), włączaniem rysunków, tworzeniem tabelek itd. Dla edycji tekstów specjalistycznych przewidziano już: automatyczne generowanie skorowidza, przypisów, spisu treści, wstawianie numeratorów i wiele innych mechanizmów odciążających użytkownika, a pozwalających mu skupić się na najważniejszej czynności -pisaniu i przygotowaniu tekstu do wydruku.

Słowniczek ważniejszych terminów

Akapit - tekst wpisany z klawiatury pomiędzy dwoma przyciśnięciami kalwisza Enter. Zwykle każdy akapit tekstu dotyczy jednej myśli bądź problemu.

Dokument - cały redagowany tekst, składający się z akapitów, wierszy, słów i znaków oraz (opcjonalnie) elementów graficznych.

Klawisz - przycisk znajdujący się na klawiaturze komputerowej, opisany literą, cyfrą, znakiem lub słowem (wyjątkowo klawisz spacji nie jest opisany!). Klawiszem nie jest przycisk Reset znajdujący się na obudowie komputera!

Linia - (to samo co wiersz, jeśli odnosi się do tekstu, a nie rysunku) - ciąg znaków znajdujący się na ekranie lub wydruku, umieszczony równo na jednym poziomie. Program przenosząc znak do nowej linii (gdy nie zmieści się w marginesach) pozostawia niewidoczny dla użytkownika symbol końca linii (tzw. Line Feed).

Litera - element alfabetu narodowego (dla pisma niesylabicznego i niesymbolicznego), któremu odpowiada w mowie odpowiedni dźwięk.

Margines - odstęp od maksymalnego lewego, prawego, dolnego lub górnego położenia tekstu od brzegu kargki.

Paragraf - oznacza to samo co akapit (ang. paragraph)

Słowo - ciąg znaków rozpoczęty i zakończony spacją. Wyjątkowo na początku akapitu rozpoczyna się bez spacji, może też kończyć się znakiem przestankowym (kropką, przecinkiem, średnikiem itp.)

Spacja - czyli odstęp - znak, któremu odpowiada największy klawisz (duża, pusta beleczka) na klawiaturze, jego wciśnięcie powoduje przesunięcie kursora ze wstawieniem odstępu o szerokości jednego znaku (w druku nieproporcjonalnym). Spacja kończy i zaczyna słowa w tekście.

Tabulator - miejsce w wierszu, do którego przesuwany jest kursor po wciśnięciu klawisza Tab.

Wcięcie - dodatkowy odstęp od lewego marginesu dla pierwszego wiersza akapitu, pozwalający czytelnikowi wyróżnić, gdzie zaczyna się w tekście nowa myśl.

Wiersz - to samo, co linia tekstu.

Wyraz - to samo, co słowo.

Wyrównanie - sposób umieszczania wierszy tekstu pomiędzy marginesami na stronie.

Wysunięcie - wyróżnienie pierwszej linii akapitu przez jej wysunięcie na lewo od lewego marginesu. Wysunięcie zwane jest też wiszącym wcięciem (ang. Hanging Indent)

Znak - dowolny symbol umieszczany w tekście po wciśnięciu klawisza na klawiaturze bądź kombinacji klawiszy.

Alt - klawisz, którego wciśnięcie nie powoduje zazwyczaj żadnej akcji (z wyjątkiem aplikacji ze środowiska Windows - tam następuje przeskok do linii menu). Dopiero wciśnięcie jednocześnie z literą lub klawiszem funkcyjnym powoduje określoną czynność. Uwaga! Programy potrafią rozróżnić Prawy Alt od LEWEGO! Klawisz Alt w kombinacji z angielskim odpowiednikiem polskiego znaku jest często stosowany do wpisywania polskich liter, np. Alt-a = ą, Alt-A=Ą...

Backspace - cofnięcie kursora o jeden znak w lewo wraz z usunięciem tego znaku.

CapsLock - włączenie na stałe wielkich liter. Nie dotyczy symboli na klawiaturze a jedynie klawiszy opisanych literami łacińskimi.

Ctrl - klawisz, którego wciśnięcie nie powoduje zazwyczaj żadnej akcji. Dopiero wciśnięcie jednocześnie z literą lub klawiszem funkcyjnym powoduje określoną czynność.

Delete - usunięcie znaku znajdującego się bądź pod kursorem, bądź z jego prawej strony (gdy kursor jet cienką, pionową kreseczką).

End - przeskok kursora na koniec wiersza.

Enter - klawisz rozpoczynający nowy akapit tekstu.

F1, F2, ..., F12 - klawisze funkcyjne, którym mogą być w konkretnym programie przypisane odpowiednie polecenia.

Home - przeskok kursora na początek wiersza.

Insert - przełącznik pomiędzy dwoma trybami wpisywania znaków: (i) wstawianiem, w którym wprowadzane znaki "rozsuwają" tekst bez zamazywania istniejących liter; oraz (ii) zamianą, w którym nowo "wstukane" litery zastępują swoje poprzedniczki z prawej strony kursora.

Klawisze kursora - cztery strzałki, których wciśnięcie powoduje ruch kursora tekstowego w odpowiednim kierunku.

NumLock - włączenie wydzielonej części numerycznej klawiatury w celu szybkiego wpisywania liczb.

PageDown - przesunięcie tekstu o jeden ekran (stronę) w dół.

PageUp - przesunięcie tekstu o jeden ekran (stronę) w górę.

Shift - klawisz, którego wciśnięcie nie powoduje żadnej akcji. Dopiero jednoczesne wciśnięcie z innym klawiszem wpisuje wielką literę lub znak z górnej części przycisku.

Tab - przesunięcie kursora do następnego w danym wierszu punktu tabulacji (tabulatora).

Klawisze Alt, Ctrl i Shift - pozwalają programom na dostęp do większej liczby znaków niż wynikałoby to z ilości przycisków na klawiaturze. Jeśli wiemy, że znaki są kodowane w oparciu o jeden bajt (osiem bitów), to ich liczba wynosi 256. Po odjęciu pierwszych 30 jako specjalnych kodów sterujących pozostaje 226 znaków. Gdyby wykorzystać tradycyjną konstrukcję maszyny do pisania z podnoszonym rejestrem (w znaki na jednym klawiszu) to do 226 znaków trzeba by zastosować aż 113 przycisków. Tymczasem na klawiaturze komputerowej mamy ich tylko 47, co w zupełności wystarcza dla najbardziej skomplikowanych (ale dotychczas ośmiobitowych) zestawów znaków.

Tomasz GROCHOWSKI
Bajtek, październik 1993